Budget Planning to tackle lock down crisis


In my article Lock Down! The PAN INDIA Big Boss!! , I spoke about the positive side of the Lock Down & how we all still have our precious blessings of food, clothing, shelter & our loved ones around.

I spoke about making a list of things & assets that we still have with us. This gives us immense confidence while handling day to day tasks during this challenging time. Also, I urged the readers, to revisit & rework financial priorities & investment plan.

In current scenario there are two reasons why all of us need to rework financial priorities-

  1. Some of us might be facing cash crunch due to stretched lock down
  2. To stay prepared for future the financial fall out if any

No one clearly knows what financial implications we may face after this Covid-19 lock down situation. However, there are few financial experts who are predicting that, common citizens may face worst effects of this situation due to huge business loses and slow down & it will take nearly 18-24 months for complete economy revival.  To cope up with this, companies may plan cutting employee salaries or lay off their employees.

Also, some of the investments are also at risk. Many of us might be aware, globally reputed & India’s 9th largest Mutual Fund house “Franklin Templeton” announced on April 24th that, they are winding up six debt mutual fund schemes. Debt schemes are considered low risk & stable investment option for mutual fund investors. As India has taken the massive economic hit due to lock down, investors started pulling their money out from these debt schemes as they needed cash or they were concerned for their invested money.

This surprising “winding up” decision by Franklin Templeton has sent shock waves across the market & public at large. Seasoned Investors who usually love to invest in market slowdown are also waiting for this time to pass now. The reason is quite obvious; no one knows what will happen next & no one also wants to land up in financial contingency scenario.

So, in case there is some financial contingency then, “How do we plan to handle it? “

The answer is simple, by planning well in advance for it & staying disciplined towards the planning. Considering the period from today for next 18-24 months, we can work upon certain things. In depth financial planning will definitely help to keep us on track & it will offer certain peace of mind too.

You can do your own financial planning by below steps-

  1. Evaluate your present financial situation
  2. Set financial goals & prioritize them
  3. Understand cash flow & make a budget plan
  4. Analyze your life, health & general insurance needs
  5. Monitor your financial situation periodically
  6. Create an Emergency Fund


Let us look into above steps in some detail –

Evaluate your present financial situation

When you decide to start financial planning, the first thing you need to know is what is your current position. Understanding your strengths & weaknesses will assist you in taking better financial decisions. In order to do this, you need to record regarding below aspects in a systematic manner-

  • Personal details & dependents details
  • Health related information of self & dependents
  • Your assets & liabilities like loan repayment installments & credit card bills
  • Insurance details (Life, Health & General insurance)
  • Existing investments & asset allocation
  • Plan for major developments expected in coming time like marriage, child birth etc.

Set financial goals & prioritize them

Goals & objectives provide a focus, purpose, vision & direction for the financial planning process. So, when we are planning for next 18-24 months, it is very important to determine clear & specific goals. Once you decide on the goals that you want to achieve, prioritize them.

In order to prioritize your goals, it is important to understand the difference between ‘needs’ & ‘wants’. Needs are things you must have to live such as food, clothing & shelter. Wants are things you would like to have but do not need in order to live.

Everyone must understand this, there is a high chance that we may go for unnecessary shopping once this lock down is lifted. We all are under lock down since so many days & may end up spending much more than needed. So, please understand the difference between your needs & wants & then make shopping list before you leave your home.

Understand cash flow & make a budget plan

In simple terms, cash flow refers to the inflow & outflow of the money. It is a record of income & expenses. The purpose of cash flow planning is to ensure a surplus. To control expenditures & to prevent debt traps one must have proper budget plan.

Budgeting is the best & most practical way of tracking spending. A budget helps you ensure that your income & expenses match. Budgeting also makes it easy to figure out the adjustments needed in spending habits.

Below are the steps involved in making a budget-

  • Income

The Firsts step is to list the sources of income. Income that is regular counts the most. This includes income received such as salary, pension, rent, royalty or income from any other regular resource.

It may not be possible to estimate some incomes, like interest & dividend incomes, bonuses & income from business, accurately on a monthly basis. In such situation an annual estimate can be made & divide it by 12.

  • Expenses

Expenses should be divided in three categories in a budget: fixed, variable & discretionary.

Fixed expenses may include-  loan repayments, rent payments, insurance payments.

Variable expense includes- Electricity bills, telephone bills etc.

Discretionary expenses include – Dining out, movie tickets, club memberships, hobbies & other bills that don’t require a consistent payment.

It is a good idea to write down the fixed expenses first. Although variable expenses are regular as fixed ones, they are not the same each month. If there is any surplus after accounting for fixed & variable expenses, you may allocate funds for discretionary expenses & investments.

  • Separate wants & needs

After making list of expenses, check for items where costs can be cut or eliminated entirely. This is especially important during this critical period of next 18-24 months & this becomes more important if you are budgeting to eliminate debt or save money for a specific goal.

  • Get the family on board

For successful budgeting, everyone in the family needs to know & understand the budget. Your spouse, kids, elders must be aware of this budget plan & understand the limits of spending.

  • Review the budget periodically

A budget plan is not a “make & forget thing”. It is a working document. Follow the budget every month & make required changes according to the needs.

Analyze Insurance Needs

Since we are planning to handle contingencies that may arise in next 18-24 months, we must look into the insurance requirements of self & dependents. The purpose of buying life & health insurance is to protect our hard earned savings & in case of death of bread winner of family, the family should be protected with insurance amount.

Those who have not given a thought to buying a life & health insurance so far must buy one immediately, as insurance companies may also increase their premium rates due to this Covid-19 situation.

  • Buy a term plan of life insurance as it gives more risk cover in lesser amount than rest options
  • You can buy health insurance with family floater option which covers spouse & children also
  • You must buy a health insurance for dependent senior members of family as they are more vulnerable

Monitoring Budgets

Once you are through with the budget plan & working on it, it’s always advisable to monitor your budget & financial situation periodically. If the actual expenses are more or the actual income is less than the budgeted, it’s time to give the budget a close relook & take immediate action to make it more accurate.

The following may be suggested-

  • Control excessive expenses not planned under the budget
  • Check if expenses under a particular head were budgeted under another head
  • Check if there was one-time non-discretionary expense that overshoot the budget
  • If necessary, curb discretionary expenses to adjust for increase in expenses not planned earlier in the budget

Creation of Emergency Fund

None of us have the ability to forecast the future or predict the hurdles that lie ahead of us. Moments of crisis are inevitable & they usually cost money. This makes building an emergency fund a financial priority.

Experts always advocate to create an emergency fund of minimum 6 months of budget requirement. In my opinion, those who did not plan for it earlier must plan for at least 3 months’ requirement. In case of loss of job due to this Covid-19 scenario, one must be able to handle the budgeted need for at least 3 months.


One must understand, no one was prepared for the critical situation of Covid-19 lock down, however we can control our response to it. The more you are organized, less stress you will have. The purpose of this financial planning is to stay prepared & manage our finances well during next 18-24 months. In addition to the points I have mentioned, one can take expert advice to understand in length & prepare accordingly.

Do let me know your feedback about the article in comments box below & some of the ideas you have implemented for a positive change in budgeting


 II अवधूत चिंतन श्रीगुरुदेवदत्त II

आई..भगवंतांची वात्सल्यमूर्ती!

cow 1

आई.. आज लेख लिहिताना शीर्षक काय ठेवावं हा प्रश्न पडला नाही मला. माझ्या आयुष्यातील अश्या अनेक चिंता फक्त या एका शब्दसमोर सहजगत्या संपल्या. शाळेत तिचं बोट धरून पहिल्यांदा जाण्यापासून ते स्वतःच करिअर सुरु करण्यापर्यंत असो कि, माझ्या बालपणातील खोड्या आणि तिने केलेले संस्कार ते आज माझ्या मुलीच्या खोड्या आणि  तिच्यावर होणारे संस्कार हे सारे सारे आईमुळेच घडले आणि पुढेही घडणार आहे. 

आज मातृदिनाचे अनेक विविधरंगी मेसेजेस आणि व्हिडिओज वॉट्सअँप वर आलेत. आपल्यापैकी अनेकांनी मातृदिनाच्या निमित्ताने आपल्या आईला शुभेच्छा आणि वंदन केलं असेल. तसं बघितलं तर, मातृदिनाची  संकल्पना हि पाश्चात्य देशांनी आणली आहे, तरी इतर डे साजरे करण्याला होणारा विरोध मात्र या दिवशी होताना दिसत नाही, याचं एकमेव कारण म्हणजे हा दिवस आईसाठी समर्पित आहे. 

आपल्या इथे म्हण आहे, ” स्वामी तिन्ही जगाचा आईविना भिकारी”, याचाच अर्थ तो सर्वांतर्यामीं परमात्मा ज्याच्यापासून हि सर्व सृष्टी निर्माण झाली, जो या सृष्टीचा पालनकर्ता आणि संहारक आहे, जो आदी आहे आणि अंत देखील, जे  स्वतः अनंत आहेत असे परमेश्वर देखील, या आईच्या मातृत्वाचा अनुभव घ्यायला ललाईत असतात. त्यासाठीच निरनिराळ्या युगात पृथ्वीवर अवतरित होऊन या वात्सल्याचा अनुभव घेतात. या सृष्टीत अशी एकही जागा नाही अथवा वस्तू नाही जेथे त्या सर्वांतर्यामीं भगवंताचा वास नाही, तरी प्रेमाने आपण असे म्हणतो, ” देवाला सगळीकडे उपस्थित राहणं शक्य नसल्यामुळे त्याने पृथ्वीवर आईला सगळ्यांवर वात्सल्यपुर्ण प्रेमाची जबाबदारी दिली”. 

आपल्या भारतात आपल्याला नरदेह प्राप्त झाला, हे आपले सगळ्यात मोठं भाग्य आहे. त्यातही मोजक्या  पुण्यात्म्यांना सद्गुरुप्राप्ती चे अमृतानुभव झालेले आहे. मानवजन्माचे परम उद्दिष्ट म्हणजे भगवद्प्राप्ती हेच होय. भगवंतांच्या चरणी लिन राहून, शेवटी भगवंतांची प्राप्ती आपल्या सगळ्यांना  व्हावी म्हणून आपल्यावर कृपेचा अविरत वर्षाव करणाऱ्या श्री.सद्गुरुंना देखील आपण ‘माउली’ म्हणून संबोधतो.  

आईचा महिमा इतका, कि आपण मोठ्या लोकांच्या प्रेमा बद्दल जरी  ते पुरुष असले तरी आदर व्यक्त करताना म्हणतो, “त्यांनी माझ्यावर मातृवत प्रेम केले.” प्रेमाची परकाष्ठा म्हणजे मातृप्रेम असं आपण मानतो. 

आईसोबत प्रेम,जिव्हाळा, वात्सल्य हि शक्ती असली तरी आपण एक विसरून चालणार नाही. या जगात सगळ्यात मोठी योद्धा देखील आईच आहे. ९ महिने आपल्या गर्भात स्वतःच्या देहाचा भाग बनवून बाळाचा सांभाळ आई करते, इतके कष्ट सहन केल्यावर प्रचंड प्रसव वेदना सहन करून बाळाला जन्म देते आई. इतकी अमर्याद सहनशक्ती भगवंतांनी फक्त स्त्रीलाच प्रदान केली आहे. असंख्य कष्ट सहन करत नवं सृजनशक्ती जोपासणारी हि आईच असते. 

बाळाच्या जन्मापासून, त्याच संगोपन, संस्कार, शिक्षण, आहार या सगळ्या जबाबदाऱ्या आई  समर्थपणे पार पाडते. बिकट परिस्थितीतही, आई आपल्या वाटणीचे घास मुलांसाठी ठेऊन त्यांचं पोट भरते आणि ते सुद्धा कुणाला न कळू देता. मुलांचे अनेक दोष पोटात घेऊन त्यांना सन्मार्गाला लावण्यासाठी अविरत कष्ट आपली आईच करत असते. विचार करा, आपले अनेक दोष आईने पोटात घेतले नसते, तर आपल्या वडिलांकडून आपल्याला कितीसा प्रसाद मिळाला असता. 

आजच्या काळात, आई आणि वडील दोघेही बहुतेक हे नोकरी व्यवसायात आहेत. मागील काही वर्षात स्त्रियांनी शिक्षणाचा भरपूर उपयोग करून नोकरी आणि व्यवसायातही आपले स्थान सिद्ध केले आहे. असं असताना देखील ज्या स्त्रियांनी मातृत्व स्वीकारलं, त्या नक्कीच आपल्या जबाबदाऱ्या समर्थपणे पार पाडत आहेत.

कॉर्पोरेट लिडरशिप या विषयावर लेखन करणाऱ्या माझ्या आवडत्या लेखकाचं खालील वाक्य मला फार आवडतं –

” Leadership is not about being in charge. It’s about taking care of those who are in your charge”  

या वाक्यानुसार विचार केला तर जगातील सर्वश्रेष्ठ लीडर हि आपली आईच आहे, असं मला वाटतं. कारण, सकाळी उठल्यापासून ते रात्री झोपत पर्यंत एकाच वेळी अनेक जबाबदाऱ्या पार पाडताना, अगदी भाजीत घालायच्या मिठाच्या प्रमाणापासून ते मुलांच्या शिक्षणाचा आणि लग्नाचा विचार ती करत असते. मुलांच्या उज्ज्वल आयुष्यासाठीचे निर्णय प्रासंगि कठोर का असेना ती सहज घेते आणि घेतलेले निर्णय तडीस न्यायला परिश्रम पण करते. इतकं असूनही मुलांच्या यशाचं श्रेय कधीच आपल्याकडे ठेवत नाही आणि जर का कधी अपयश आलं तर अधिक कठोर परिश्रमाची तयारी देखील आईच ठेवते. यालाच तर लिडरशिप म्हणतात. 

मिळालेल्या यशाचं किंचितही श्रेय आपल्याकडे न ठेवणं पण आलेल्या अपयशासाठी जबादारी स्वीकारून मुलांना परत उभं करणं हे आई निरंतर करत असते. म्हणूनच तर आम्हा मुलांना आईचा इतका लळा असतो. तो इतका अतिरेकी असतो कि आनंदातही आई आणि काही दुःख झालं तरी सर्वप्रथम आईचंच नाव जिभेवर येतं. 

मला इथे एक नक्कीच बोलावसं वाटतं कि, ज्या स्त्रियांनी लौकिकार्थाने मातृत्व न स्वीकारण्याचा निर्णय घेतलेला आहे किंवा काही कारणांनी ज्यांना मातृत्व करता आलं नाही त्यांच्या ठायीसुद्धा भगवंतांनी असीम मातृत्व प्रदान केलेलं आहे. प्रेम, जिव्हाळा, वात्सल्य, मातृत्व ह्या सर्व शक्ती भगवंतांनी स्त्रियांच्या ठायी प्रदान केलेल्या आहेत. आपल्या परिवारातील सर्व मातृशक्ती हि आईच्या, बहिणीच्या, मुलीच्या आणि इतर अनेक संबंधांच्या रूपात आपल्यावर वात्सल्याचा जो वर्षाव करत असतात त्यालाच मातृत्व आपण म्हणू शकतो. 

इतकंच काय, जर आपण इतर प्राण्यांचा विचार केला तरी आपल्याला हे मातृत्व बघता येईल. आपण कधी गायींचा गोठा बघितला असेल, ज्या ठिकाणी अनेक गायी आणि त्यांची वासरं असतात. गाय वासराला जन्म दिल्यावर इतक्या सगळ्या वासरांमध्ये आपलं वासरू नेमकं कसं ओळखते? तर ती आपल्या वासराच्या टाळूचा वास घेऊन ओळखते. आपल्याकडे सुद्धा, बाळाच्या बारशाच्या दिवशी बाळाच्या टाळूचा वास घेण्याची पद्धत आहे, ह्यालाच म्हणतात मातृत्व. 

आपल्या  शास्त्रात ऋणसिद्धान्तानुसार देवऋण, ऋषिऋण, ब्रह्मऋण आणि पितृऋण फेडण्यासाठी साधना सांगितली आहे. परंतु मनुष्य आपल्या जन्मात आणि त्या नंतरही मातृऋणातून कधीच मुक्त होऊ शकत नाही. अगदी आपल्या कातडीचे जोडे करून आईला घातले तरीसुद्धा नाही. एखाद्या मनुष्याने जर संन्यास आश्रमाचा स्वीकार केला तरी ती व्यक्ती मातृऋणातून मुक्त होत नाही. म्हणूनच या मातृशक्तीला वंदन करण्याचा विचार करून केलेला हा आजचा लेखन प्रपंच. 

शेवटी इतकंच म्हणेन, मी आज जे काही यश आयुष्यात मिळवू शकलो ते फक्त माझ्या दोन मातृशक्तींमुळे. सर्वप्रथम म्हणजे माझे समर्थ सद्गुरुमाऊली आणि त्यांच्यापर्यंत नेणारी माझी जन्मदाती आई. 

आजचा लेखन प्रपंच माझी सद्गुरुमाऊली आणि आईच्या चरणांवर समर्पित. 

 II अवधूत चिंतन श्रीगुरुदेवदत्त II

Lock Down! The PAN INDIA Big Boss!!


All the “Big Boss” enthusiasts & fans must be familiar with the idea of getting confined inside a home with bare minimum groceries, clothing, disconnect with outside world, living with limited people & fighting & performing certain tasks on daily basis. So, the good news is all of us have a chance to compete with Big Boss contestants & become a celebrity in our own way by staying at home.

Before March this year, have anybody thought about anything like getting lock down at a certain place for more than 45 days? Did anybody think that, we may have to adjust with whatever grocery & basic amenities available for such a long duration? Also, just ask yourself, have anyone of us thought that we will handle this lock down from our homes with such an amazing patience?

None of us have thought & was prepared for the current lock down situation. But yet, most of us have handled it very well.

Many of us have witnessed willing full lock down of few celebrities in a TV show “Big Boss”. These celebrities stay inside a confined home for 45 days & gets paid for the stay & whole sorts of tasks that they perform. Final objective of everyone there was to be the last person standing & to win the prize money for the same.

We all are doing the same but with different attitude towards the situation. Contestants in the TV program fight & portrays fake love towards each other with the intention of winning the prize money. Whereas, all of us are staying inside our home & working hand in hand with our family to overcome this difficult challenge. We all are working for the reward of life & safety in the end of this lock down challenge.

Most of my male friends found it difficult initially to stay at home 24×7 with their better half with handling few household stuff & yet had to manage so many professional tasks by working from home. Similar is the scenario with some of the ladies as they are not used to their husband’s office work routine & their constant interference in household activities.

The reason for behavior of men I think is obvious, many of us think handling household tasks is responsibility of wife in a marriage primarily, even though she is a working professional.

However, this forced lock down has helped most of such individuals to grow in their approach & this will surely improve their bonding with their spouse.

This has become a new trend, you open your social media portal & you get so many pictures of new recipes made by men, women & couples together. Men doing house cleaning & helping and guess what, ladies are sharing these pics of their helping husbands on social media happily.

Positive side of this lock down could be, most of us who were not able to spend time with family are getting that time now. Above that, those who are married have an opportunity to understand each other’s work & daily life cycle.

Also, most of us must have realized by now that, we still have all the blessed things with us that are required to live a good life. We still have a shelter, food in the kitchen, business that’s still there, our knowledge & skill sets & above all our family.

Just think about those, who have lost some of these or all of these precious blessings. We can at least feel blessed about what is still there with us & start counting our blessings rather than feeling bad about the situation.

No one knows, what will be the scenario post lock down. However, we all can work upon few things which can definitely help us in longer run-

  • Make a list of everything that you still have (Count your blessings)
  • Rework your priority list of tasks
  • Re plan financial priorities & revisit the investment plan
  • Revisit & if needed, rework the loan repayment & insurance plans
  • Introspect & understand your areas of improvement on work front
  • Learn & add a new skill set to your Resume from multiple online options
  • Spare some time for family conversations while working from home
  • Spend time with kids & play like one
  • Make best use of this time towards bonding with your spouse
  • Reconnect with college friends & relatives (Enjoy the memory lane)
  • Seek help if needed & offer help to those who needs it

No one was prepared for this lock down & no one can prepare also as this is an unprecedented situation. However, we can very well plan & execute our response to this challenge.

Contestants in Big Boss show fight with each other & eliminate everyone around them. This is the only thing we have to ignore. By birth & nature we are social animals, so why to disconnect with our friends and family. We can overcome & excel in every situation by help & team work of our loved ones. Only thing is we need to stay connected with them.

One of the best skill one can learn during this tough time is,

“Seek help by asking for it when needed & offer help to those who are in need.”

In the end I just want to say, we all are from the “Dahi Handi” country & we all know how to crack the Dahi Handi.

So, let us stand close & shoulder to shoulder, give strength to others, let’s focus on the task at hand & let us crack that Dahi Handi & taste the sweetness of life again.

 II अवधूत चिंतन श्रीगुरुदेवदत्त II

कामगिरी व्यवस्थापन…

Pushkar Sagdeo

PerformanceManagement (1)

एका चर्चासत्राच्या निमित्ताने जून महिन्यात नागपुरतील कमिन्स इंजिनीरिंग कॉलेजच्या विद्यार्थ्यांशी भेटण्याचा योग आला.  साधारण ३ तास चाललेल्या या चर्चा सत्रात कॉलेज विद्यार्थ्यांचा उत्साह आणि अनेक विषयांप्रती त्यांचं असलेलं कुतूहल अनुभवण्याची संधी मला मिळाली. मी कॉलेज संपवून आता १६ वर्ष झाली आणि इतक्या वर्षांनी मला विचारांचा, कल्पनांचा ताजेपणा या भेटीमुळे अनुभवता आला. विद्यार्थी दशेत आपल्या सगळ्यांमध्ये असणारी अनेक विषयातील कल्पकता, कुतूहल आणि अमर्याद ऊर्जा,मला या भेटीमुळे पुन्हा अनुभवायला मिळाली.
या भेटी दरम्यान मला कमिन्स इंजिनीरिंग कॉलेजच्या प्राचार्यांना भेटण्याची देखील संधी मिळाली. हि त्यांची भेट माझ्यासाठी विशेष ठरण्याचे कारण म्हणजे आमच्या १० मिनिटांच्या संवादात त्यांनी दिलेला एक अति महत्वाचा विचार. ते म्हणाले, “विद्यार्थ्यांनी आयुष्यात एखादं पद मिळवण्याचे स्वप्नं ठेवण्यापेक्षा त्यासाठी कराव्या लागणाऱ्या प्रयत्नांवर आणि उपयुक्त ज्ञानावर लक्षं केंद्रित करावं. आपल्या सगळ्यांचे निर्णय हे फक्त तात्कालिक उद्दिष्टप्राप्ती करता न ठेवता, दूरगामी परिणामांसाठी निर्णय घ्यावेत.”
ह्या त्यांच्या विचाराने मला आत्मचिंतन करायला भाग पाडले. कारण, इतकी वर्ष सेल्स प्रोफेशनल म्हणून काम करताना कुठलंतरी पद मिळावं ,अमुक अमुक…

View original post 927 more words

आपण सगळे व्यसनाधीन झालोय का?


आपण सगळे मागील ३ दिवसांपासून बघतोय देशात दारूची दुकाने सुरु केल्यानंतर साधारण एक प्रकारचा उत्साह काही लोकांत संचारला आहे. एक म्हणजे ज्यांना दारू विकत घ्यायची आहे ते लोक आणि दुसरे ज्यांना अश्या परिस्थितीवर खूप सारे मेसेजेस करायचे आहेत अशी मंडळी. सारं कसं एकदम व्यवस्थित झाल्यासारखं वाटतंय जणू. 

बरं  एकदा मेसेज करून आपण दमलो तर भारतीय कसले? खूप सारे दारू वरचे आणि झालेल्या गर्दीवरचे खमंग मेसेजेस अधिकाधिक करावे आणि सगळं कसं आनंदात आहे याचा भास करून घ्यावा. मग परिस्थितीवर मात करायला झटणारे डॉक्टर्स, पोलीस यंत्रणेतील आणि सर्व स्तरातील कार्यकर्ते मंडळी आणि त्यांचे प्रयत्न चुलीत गेले तरी चालतील.  

काही मेसेजेस मध्ये तर पोलिसांची कशी तारांबळ उडते दारूबाज लोकांमुळे यावर जोक्स फिरत आहेत. पोलीस दलातील अनेक बंधू -भगिनी गेली कित्येक दिवस आपल्या घरच्यांना भेटली देखील नसतील. एप्रिल आणि मे महिन्याच्या उन्हात दिवसभर आपल्यासाठीं ते लोक राबत आहेत. पोलीस दलातील अनेक भगिनी आपल्या लहान मुलांना जवळ देखील घेऊ शकल्या नसतील सध्याच्या परिस्थितीमुळे.  अश्या परिस्थितीत पोलिसांना आणि आपल्या जीवावर उदार होऊन राबणाऱ्या कार्यकर्त्यांना मदत करणे हे आपलं प्रथम राष्ट्रीय कर्तव्य आहे,अशी अपेक्षा दारूबाज लोकांकडून ठेवणं हे मूर्खपणाचंच आहे, परंतु इतर सुज्ञ मंडळी इतकी बेजबाबदार कसे वागू  शकतात?

आजच्या युगात एखादी बातमी जंगलातील आगीसमान पसरते, असं असताना सुद्धा दारू घेणाऱ्या मंडळींचे फोटो, त्यांनी घेतलेल्या दारूच्या बिलाचे फोटो, लागलेल्या रांगांचे  फोटो फेसबुक आणि वॉट्सअँप वर पसरवणे  आमच्यातील काही सुज्ञ मंडळी सातत्याने करीत आहेत. त्यावर दारूबाज मंडळी कश्याप्रकारे अर्थव्यवस्था सुधारण्यासाठी मदत करत आहेत हे सांगणारे मेसेजेस सुद्धा चिकार आहेत.  असे सुज्ञ लोकं स्वतः प्रत्यक्ष दारूसाठी रांगेत लागून देशाचे नुकसान करीत नसले तरीदेखील, दारूबाज लोकांइतकेच ते देखील दोषी आहेत. फरक इतकाच कि, दारू पिणारी व्यक्ती हि शरीराने व्यसनाधीन असते म्हणून  जीवावर उदार होऊन दारू विकत घेते आणि इतर बुद्धिजीवी लोकं बौद्धिक आणि मानसिक व्यसनाधीन झालेले आहेत म्हणून व्यसनाधीनतेला प्रतिष्ठा देण्याचे कार्य करत असतात. 

मला आठवतं, फक्त १५-२० वर्षांपूर्वीपर्यंत दारू पिणाऱ्या व्यक्तीला समाजाचा थोडा का होईना, पण धाक वाटायचा. आपल्याला कुणी दारू विकत घेताना बघू नये , घरात थोरा  मोठयांनां समजू नये  याची काळजी असे लोक घ्यायचे आणि समाज देखील व्यसनं करणाऱ्या व्यक्तीकडे टाकाऊ नजरेनेच बघायचा.  एखाद्या घरात दारू पिऊन नवरा बायकोला,मुलांना  मारत असल्याचे समजताच  समाजातीळ मंडळींनीं धाक निर्माण केल्यावर अशी प्रकरणं काही अंशी थांबायची. पण  दुर्दैवाने आज अशी परिस्थिती नाही. 

आज दारू, तत्सम इतर व्यसनं आणि अश्या व्यसनांना अधीन लोकांना  समाजात प्रतिष्ठा प्राप्त झाली आहे. आजकाल सिनेमांमध्ये, टीव्हीवर, लग्नसमारंभात, छोटेखानी कार्यक्रमात, ऑफिसच्या कार्यक्रमात  दारूचा सर्रास वापर आपण बघत आहोत.  पार्टी म्हंटली कि दारूशिवाय होऊच शकत नाही असं झालंय अलीकडे. दारू पिणारा मुलगा हा ऑल राऊंडर आणि दारू नं  पिणारा भेकाड असे काहीसे चित्रं समाजात  काही लोक पसरवत असतात. त्यामुळे अनेक  तरुण मंडळी स्वतःचे अस्तित्व सिद्ध करायला सुद्धा अनेकदा दारूच्या आहारी जाण्याचे पाऊल उचलत आहेत. 

मागील ३ दिवसात व्यसनाधीनतेचा जो विद्रुप चेहरा आपण बघितला तो फक्त सिनेमाचा एक ट्रेलर आहे. खरा चेहरा म्हणजे आपल्या भारतीय समाजाचे होणारे नैतिक खच्चीकरण.  अश्याच व्यसनी लोकांनी आधी दिल्लीत आणि नंतर हैद्राबादेत केलेले बलात्कार समाज सोईस्कर पणे विसरला.  व्यसनाधीन लोकांनी केले अनेक अपराध देखील आजकाल समाज अश्याच पद्धतीने दुर्लक्षित करताना आपल्याला दिसेल. कारण अश्या परिस्थितीला सामोरे जायला आपल्यात नैतिकतेचे बळ असावे लागते आणि समाज तेच हरवायला निघाला आहे. 

मराठी कुटुंब तसं साधं मध्यमवर्गीय आयुष्य जगणारं असायचं, त्यात चंगळ  म्हंटली कि दोन चार मित्र आणि नातेवाईक जमून जेवणाचे बेत आणि नंतर काही गोडधोड असायचे. पण आता मात्र परिस्थिती वेगळी आहे, बाबा घरातील सगळ्यांना सोबत बसवून आनंदाने दारू घेतात असं मुलं गर्वाने सांगू लागलीत. घरातील स्त्रियांना देखील दारू असल्याशिवाय पार्टी होतंच नाही असे वाटायला लागले आहे. म्हणूनच तर श्रीमंत बाजीराव पेशव्यांना एखाद्या व्यसनाधीन देवदासाप्रमाणे आपले मराठी लोकं हिंदी सिनेमात आवडीने बघतात.  श्रीमंत बाजीरावांचे चरित्र मुलांना सांगायला आई वडील तरी आधी शुद्धीत असायला हवे ना. म्हणूनच छत्रपती शिवाजी, श्रीमंत बाजीराव, अब्दुल कलाम हि मंडळी या मातीला अपवाद आहेत आणि दारू पिणारे देवदास इथला नैसर्गिक पायंडा होत चालला आहे. 

आपल्या पैश्याने कोणी काय करावे हा ज्याचा त्याचा प्रश्न आहे, दारू पिऊ नये हे सांगणारा मी कोणी नाही. परंतु देशावर इतकं  मोठं संकट असताना आपण देशाचे देणं लागतो आणि त्याचा कर्तव्याबोध ठेऊन आपण आचरण केलं तर आपल्या परिवाराचं आणि समाजाचं भलंच होईल.  घरातील लहान मंडळी आपले आई वडील, मोठी मंडळी कसे वागतात त्याचे अवलोकन बारकाईने करत असतात. या संकटकाळी आपण योग्य ते वागून लहान मंडळींसमोर सुद्धा एक आदर्श मांडू शकतो. 

जो पर्यंत हे संकट आपल्या देशावरून जात नाही तो पर्यंत तरी किमान आपण अश्या बेजबाबदार दारूबाज लोकांप्रमाणे वागणार नाही आणि त्यांच्या कृतीला समर्थन देणारे आणि सर्व डॉक्टर्स, पोलीस दलातील कर्मचारी, इतर सर्व कार्यकर्ता मंडळींचे मनोधैर्य कमी करणारे मेसेजेस पसरवणार नाही याची काळजी घेऊया.

आपण जरी कुठल्याही व्यसनाला शरीराने बळी पडलो  नसलो तरी बौद्धिक आणि मानसिक व्यसनाधीन  होणार नाही याची काळजी घेणे सुद्धा आपलेच कर्तव्य आहे. 

II अवधूत चिंतन श्रीगुरुदेवदत्त II 

कामगिरी व्यवस्थापन…

PerformanceManagement (1)

एका चर्चासत्राच्या निमित्ताने जून महिन्यात नागपुरतील कमिन्स इंजिनीरिंग कॉलेजच्या विद्यार्थ्यांशी भेटण्याचा योग आला.  साधारण ३ तास चाललेल्या या चर्चा सत्रात कॉलेज विद्यार्थ्यांचा उत्साह आणि अनेक विषयांप्रती त्यांचं असलेलं कुतूहल अनुभवण्याची संधी मला मिळाली. मी कॉलेज संपवून आता १६ वर्ष झाली आणि इतक्या वर्षांनी मला विचारांचा, कल्पनांचा ताजेपणा या भेटीमुळे अनुभवता आला. विद्यार्थी दशेत आपल्या सगळ्यांमध्ये असणारी अनेक विषयातील कल्पकता, कुतूहल आणि अमर्याद ऊर्जा,मला या भेटीमुळे पुन्हा अनुभवायला मिळाली.
या भेटी दरम्यान मला कमिन्स इंजिनीरिंग कॉलेजच्या प्राचार्यांना भेटण्याची देखील संधी मिळाली. हि त्यांची भेट माझ्यासाठी विशेष ठरण्याचे कारण म्हणजे आमच्या १० मिनिटांच्या संवादात त्यांनी दिलेला एक अति महत्वाचा विचार. ते म्हणाले, “विद्यार्थ्यांनी आयुष्यात एखादं पद मिळवण्याचे स्वप्नं ठेवण्यापेक्षा त्यासाठी कराव्या लागणाऱ्या प्रयत्नांवर आणि उपयुक्त ज्ञानावर लक्षं केंद्रित करावं. आपल्या सगळ्यांचे निर्णय हे फक्त तात्कालिक उद्दिष्टप्राप्ती करता न ठेवता, दूरगामी परिणामांसाठी निर्णय घ्यावेत.”
ह्या त्यांच्या विचाराने मला आत्मचिंतन करायला भाग पाडले. कारण, इतकी वर्ष सेल्स प्रोफेशनल म्हणून काम करताना कुठलंतरी पद मिळावं ,अमुक अमुक वार्षिक पगार मिळावा किंवा तात्कालिक उद्दिष्टांसाठीच  प्रयत्न करणारी मंडळी मला अनुभवास आली.  निव्वळ तात्कालिक गरजासांठी प्रयत्नं करण्याचा निर्णय हा आपल्याला तात्पुरता दिलासा देतो जरूर, पण थोडा खोलात जाऊन विचार केला तर असा लक्षात येईल कि असा निर्णय आपलं दीर्घकालीन नुकसानच करत असतो.

भगवदगीता आणि अॅलन बॉर्डर… 

भगवान श्रीकृष्णाने देखील गीतेंत हेच सांगितले आहे, आपल्या हातात कर्म करणे आहे, फळाची अपेक्षा करायचा अधिकार आपला नाही. आपण जर योग्य कर्म केलं तर परिणाम आपोआपच योग्य मिळेल. हि सोपी शिकवण आपल्याला समजायला थोडी कठीण आहे. म्हणून  प्रोफेशनल कॉर्पोरेट ट्रेनर्स  हि सोपी शिकवण कठीण करून आजच्या कॉर्पोरेट भाषेत सांगातात, “आपण रिझल्ट गोल पेक्षा परफॉर्मन्स गोल्स वर लक्ष्य केंद्रित करावं.”
ऑस्ट्रेलियन क्रिकेट संघाचा माजी कर्णधार अॅलन बॉर्डर ची त्याच्या संघाच्या खेळाडूंना दिलेली एक शिकवण मला इथे सांगावीशी वाटते. अॅलन बॉर्डर आपल्या खेळाडूंना सांगायचा कि, “तुम्ही रन काढायची काळजी घ्या आणि डॉलर्स स्वतःची काळजी स्वतःच घेतील. जर तुम्ही डॉलर्स च्या काळजीत रन काढायला चुकलात तर ना रन मिळणार आणि ना हि  डॉलर्स.”  या शिकवणीचा अर्थ इतकाच कि तुम्ही कामगिरी वर लक्षं केंद्रित करा,  परिणाम आपोआप चांगला होईल, पण जर आपण परिणामाच्या दडपणाखाली राहिलो तर कामगिरीवर पण प्रतिकूल परिणामच होईल.
आपल्या इथे अगदी शाळेत जाणाऱ्या विद्यार्थ्यांपासून ते अनेक वर्ष नोकरी करणाऱ्या प्रोफेशनल पर्यंत विचार केला तर असं लक्षात येईल कि, आपण सगळे आणि आपल्या सभोवतालची मंडळी आपल्याला फक्त सर्वोत्तम परिणामासाठी ढकलत असतात. आपणही मनात भीती उत्पन्न करून जर हवं ते उद्दिष्ट नाही मिळालं तर काय या भीतीने सतत झटत असतो. परिणाम काय तर निकालाच्या भीतीने आपण कामगिरीवर दुर्लक्ष करून ढिसाळ परिणाम स्वीकारत आयुष्य घालवत असतो.

शॉर्ट टर्म टॅक्टिक आणि त्यांचे परिणाम…  

उदाहरण द्यायचं झाल्यास, आम्ही सेल्स प्रोफेशन मध्ये काम करताना एक दडपण नेहमी बाळगत असतो, जर हा मोठा ऑर्डर मला नाही मिळाला तर, जर हा ऑर्डर दुसऱ्या एखाद्या कंपनीला मिळाला तर, माझ्या बॉस समोर मी हा ऑर्डर मिळवू नाही शकलो तर. हे दडपण अंतिम परिणामाचा गरजेपेक्षा जास्त विचार केल्याने निर्माण होतं आणि अशाच दडपणामुळे  शॉर्ट टर्म टॅक्टिक करून प्रसंगी अनुचित प्रकार करून तो ऑर्डर पूर्ण करण्याचा प्रयत्न अनेक प्रोफेशनल करतात.
अशा  शॉर्ट टर्म टॅक्टिकमुलळे कधी कधी तात्कालिक यश मिळतं जरूर, पण ग्राहक, कंपनीतील सहकारी आणि इतर सगळ्या सहकाऱ्यांसोबत दीर्घकालीन  संबंध प्रस्थापित न होता अनेक अडचणी निरंतर तयार होत असतात. याच ठिकाणी जर सेल्स प्रोफेशनलने ग्राहकाची गरज ओळखून ती पूर्ण करायला लागणाऱ्या कामांच्या प्रक्रियेवर लक्ष केंद्रित केलं तर उचित उद्दिष्ट साध्य करायला मदत होते आणि दीर्घकालीन सेल्स रिलेशन ग्राहकांसोबत तयार होतात.
एका अमेरिकन कार कंपनीचं उदाहरण इथे मला द्यावंसं वाटत.
एका अमेरिकन कार कंपनीची टीम एकदा जॅपनिज कार असेम्बली लाईन बघायला जपान मध्ये गेली होती. त्या असेम्बली लाईन च्या शेवटी नेहमीप्रमाणे कार चे दरवाजे बसवण्याचे काम सुरु होते. या संपूर्ण प्रक्रियेत अमेरिकन टीम ला एक महत्वाची गोष्ट गहाळ वाटली. साधारणतः अमेरिकेतही असेम्बली लाईन च्या शेवटी कार ला दरवाजे बसवतात आणि ते बसवताना एक माणूस रबरी हातोडीने कारच्या दरवाज्यांच्या कडा ठोकून त्या बसवत असतो. जपानच्या संपूर्ण असेम्बली लाईन मध्ये कुठेच हा प्रकार अमेरिकन टीम ला दिसला नाही.
अमेरिकन टीम ने  जॅपनिज टीम ला विचारलं, तुमची संपूर्ण असेम्बली लाईन आमच्या लाईन सारखीच आहे ,पण कार चे दरवाजे  कुठलीही ठोकपीट न करता उत्तमरीत्या कार मध्ये बसतील हे तुम्ही कोणत्या क्षणी ठरवलं?
जॅपनिज टीम लीडर ने हसून उत्तर दिलं, “ज्यावेळी आम्ही या कार डिझाईन करत होतो त्याच वेळी.”
जपानच्या ऑटो प्लांट मध्ये त्या लोकांनी समस्या आल्यावर विचार करून, डाटा जमवून कुठलीही तात्कालिक जमवाजमव करण्यापेक्षा सुरुवातीलाच उत्तम परिणाम डिझाईन केलं  होतं . जर त्यांना उचित परिणाम मिळाला नसता, तर त्यांनां कळलं असतं  कि या प्रक्रियेच्या सुरुवातीलाच कुठलातरी निर्णय चुकला म्हणून असं झालं असेल. .
शेवटी काय तर, अमेरिकन आणि  जॅपनिज या दोन्ही कार मध्ये हवे तसे दरवाजे बसून कार विकल्या जातात, फक्त जॅपनिज ऑटो प्लांट मध्ये हातोड्यांचा आणि दार ठोकण्यासाठी कर्मचाऱ्याला पगाराचा खर्च होत नाही. त्याहीपेक्षा महत्वाचं म्हणजे, उत्तम डिझाईनमुळे अपघातादरम्यान जॅपनिज कार चे दरवाजे हे अमेरिकन कारपेक्षा जास्त सुरक्षित असतात हे सिद्ध झालं  आहे.
अमेरिकन कंपनीने जे रबरी हातोडीने केलं ते फक्त एक उदाहरण आहे हे समजायला कि, काही लोकं आणि कंपन्या कुठल्या पद्धतीने काम करतात. ज्यावेळी  केलेल्या योजनेनुसार परिणाम येत नाहीत, तेव्हा असे लोकं आणि कंपन्यां कुठल्यातरी तात्कालिक योजना राबवतात ज्यांना आपण शॉर्ट टर्म टॅक्टिक म्हणत असतो आणि हवा तो परिणाम येत पर्यंत असे उपाय सुरूच राहतात.
हे  शॉर्ट टर्म टॅक्टिक खरंच किती परिणामकारक असतात? आपण केलेली प्रत्येक सूचना, केलेलं प्रत्येक काम, परिणामांची अपेक्षा फक्त एका गोष्टीवर अवलंबून असते, ते  म्हणजे आपण घेतलेला  योग्य निर्णय. कारण, कारचे दरवाजे हे उत्तम डिझाईन करून पण बसवता येतात आणि ठोकपीट करूनही. सेल्स प्रोफेशनल उत्तम प्रोसेस अवलंबून सेल्स आणू शकतो आणि प्रोसेस मॅनिप्युलेट करूनही.
अश्या केलेल्या शॉर्ट टर्म टॅक्टिकमुळे तात्कालिक यश कदाचित मिळतही असेल पण दीर्घकालीन यशासाठी या उपायांचा आणि सवयींचा काहीच उपयोग होत नाही. त्यापेक्षा आपण आपले ठरवलेले ध्येयं गाठायला लागणाऱ्या प्रयत्नांचा आणि सगळ्या उपयुक्त साधनांचा योग्य विचार करून प्रत्येक टप्प्याची नीट योजना केली तर त्याचा अधिक उपायोग होईल. शिवाय प्रत्येक टप्प्यावर आपण  सुरु असलेल्या प्रयत्नांचं परीक्षण पण करू शकतो आणि  योग्य ते निर्णय आणि बदल त्या त्या क्षणी करायला मदत होते.
आपण विद्यार्थी,व्यावसायिक,नोकरदार किंवा गृहिणी असलो तरी सगळयांना आपल्याला हवं असलेलं ध्येय गाठायला आवडतं, फक्त ध्येयासाठी प्रयत्न करताना परिणामांचं दडपण न बाळगता केलेल्या योजनेवर आणि त्याच्या प्रयत्नांवर लक्ष केंद्रित केलं तर आपल्याला यश अधिक सोयीस्कर पद्धतीने मिळेल असं मला वाटतं.

आपल्या ध्येयासाठी योजना करताना खालील काही बाबींचा विचार केला तर फायद्याचं ठरेल असं मला वाटतं –

  • ध्येयं गाठायला मदत होईल अश्या सर्व प्रयत्नांची यादी तयार करा आणि नंतर सर्व कामांची पायरीनुसार विभागणी करा. 
  • सर्व उपयुक्त साधनांची यादी करून आपल्या योजनेच्या कुठल्या टप्प्यावर कुठलं साधन वापरायचे ते निश्चित करा. 
  • पायरीनुसार कामांची योजना केल्याने आपण कामांवर चांगलं लक्ष्य केंद्रित करू शकू आणि जर काही चुकलं तर चूक शोधायला देखील अश्या योजनेमुळे फायदा होईल. 
  • आपण ठरवलेली योजना पायरी दर पायरी यशस्वी केल्याने आपला आत्मविश्वास पण टिकून राहतो आणि अंतिम परिणामांची व्यर्थ चिंता देखील मनात येत नाही.  
                                                                        II अवधूत चिंतन श्रीगुरुदेवदत्त II

सकारात्मक वृत्ती # १


मागील महिन्यात  ” पर्सनल इफेक्टिव्हनेस”  या विषयावर ट्रेनिंग सेशन मध्ये भाग घेण्याची संधी मिळाली. “Dale Carnegie Institute”  तर्फे हे ट्रेंनिंग आमच्या कंपनीने आयोजित केले होते. “Dale Carnegie Institute” हे नाव ऐकून साहजिकच मी पण स्वतःला नशीबवान समजत होतो आणि ट्रेनिंग कोर्स पूर्ण झाल्यावर जाणवले कि हे इन्स्टिटयूट इतके यशस्वी कसे झाले ते.

माझ्या एका मित्राने या ट्रेंनिंग वर प्रतिक्रिया देत म्हंटले कि, असे ” Self Help Training”  चे कंटाळवाणे  ज्ञान आम्हाला कॉर्पोरेट लेवल वर अनेकदा मिळत असतं आणि म्हणून आता मला जास्त ज्ञानाची गरज नाही.  अशीच काही प्रतिक्रिया एका परिचित ज्येष्ठ व्यक्तीने दिली. ते म्हणाले, आयुष्यात मी सगळं काही मिळवले आहे आणि मी स्वतःच  सर्वज्ञानी असल्यामुळे मला इतर कुठल्या ज्ञानाची गरज नाही, असा काहीसा त्यांचा आविर्भाव होता.

मागील १५ वर्षात अनेकानेक ट्रेनिंग कोर्सेस मध्ये भाग घेतल्यावर एक मात्र मला जाणवले, ह्या सगळ्या ट्रेनिंग चा उपयोग करून घेण्यासाठी सर्वाधिक महत्वाचे काही स्वभावगुण आपल्यात हवे. हे गुण  म्हणजे  प्रामाणिकपणा, नम्रता, शिस्त, मेहनत करण्याची तयारी आणि त्याही पेक्षा मोठं म्हणजे सकारात्मक वृत्ती . कारण सकारत्मक वृत्ती आपल्याकडे असेल तरच आपण आधीचे सगळे गुण आत्मसात करू शकतो.

जगात काही लोकं, कंपन्या, संघटना इतर सगळ्यांपेक्षा जास्त यशस्वी होतात, याचं मुख्य कारण म्हणजे  हि मंडळी इतरांपेक्षा अधिक प्रभावी आणि सकारात्मक  विचार करून कृती करत असतात. आता जर कुणी स्वतःला देवासारखे सर्वज्ञानी समजत असेल, तर त्यांच्याकडे नवनवीन ज्ञान आणि सकारात्मक  विचार  येणार तरी कसे ?

सकारात्मक वृत्ती असणारी भारताची खेल रत्न …. 

आपल्या सगळ्यांना “दिपा  कर्माकर”  हे  नाव माहिती असेल.  हे नाव बऱ्याच लोकांना २०१६ च्या रिओ ऑलिंपिक मुळे माहिती झाले .  दिपा कर्माकर भारताकडून ऑलिम्पिक  मध्ये जिमनॅस्टीक प्रकारात भाग घेणारी पहिली महिला आहे, विशेष म्हणजे मागील ५२ वर्षात १२५ कोटींच्या देशात हा पराक्रम करणारी ती पहिली भारतीय महिला आहे. रिओ  ऑलिम्पिक मध्ये दिपाने नेत्रदीपक कामगिरी करत चवथे स्थान पटकावले. २०१४ ग्लासगो कॉमनवेल्थ मध्ये ब्रॉन्झ पदक, एशिअन जिमनॅस्टिक चॅम्पिअनशिप मध्ये ब्रॉन्झ पदक आणि २०१८ मध्ये आर्टिस्टिक  जिमनॅस्टिक  वर्ल्ड  चॅलेंज  मध्ये  गोल्ड मेडल जिंकणारी ती पहिली भारतीय आहे.

त्रिपुरा सारख्या छोट्या राज्यात अगरतला इथे दिपाचा जन्म झाला आणि वयाच्या ६ व्या  वर्षापासून दिपा जिमनॅस्टिक या खेळाचा सराव करते आहे.  दिपाच्या उपलब्धी या अधिकच विशेष  यासाठी आहेत कारण, त्या सगळ्या स्पर्धा तिने “प्रोडुनोव्हा ” या सगळ्यात कठीण  जिमनॅस्टिक प्रकार सादर करून मिळवल्या आहेत. ” प्रोडुनोव्हा” हा जिमनॅस्टिक प्रकार यशस्वीपणे सादर करणारी ती जगातील  मोजक्या ५ महिलांपैकी एक आहे.

रिओ ऑलिम्पिक नंतर दिपाने एका मुलाखतीत सांगितले कि, अगरतला इथे तिने  सुविधांअभावी  स्कूटर च्या सीटवर “प्रोडूनोव्हाचा ” सराव करून कौशल्य प्राप्त केलंय.  तिने सांगितले कि  २०१६ साली सुद्धा त्यांच्या राहत्या ठिकाणी रस्ते आणि इतर मूलभूत सुविधा नसल्यामुळे, तिने भेट म्हणून मिळालेली कार कंपनीला परत केली.  साध्या साध्या सुविधांचा अभाव सहन करत, आर्थिक दुर्बलता आणि इतर सगळ्या कष्टांवर प्रचंड मेहनतीने मात करणाऱ्या दिपा कर्माकर या भारताच्या मुलीचा सन्मान सरकारने “पद्मश्री” आणि “राजीव गांधी खेल रत्न पुरस्कार” देऊन केला आहे.

ह्याला म्हणतात सकारात्मक वृत्ती. आलेल्या सगळ्या अडथळ्यांना सामोरे जाताना, ध्येयपूर्तीसाठी  प्रचंड जिद्द आणि कष्ट करण्याची मनाची तयारी होते ती सकारात्मक वृत्तीमुळेच.

आपले आयुष्य हे अडथळ्यांच्या शर्यतीसारखे आहे , शर्यतीप्रमाणेच आपण सगळे अडथळे मोठी उडी घेऊन पार करू शकतो,पण ती उडी घ्यायला आपली तयारी असावी लागते.

काही लोकांसाठी येणारे अडथळे आणि अपयश हे स्वतःचे  गुण वाढवायची संधी असते, तर काही लोक अपयश आलं कि कायमचे निराश होऊन बसतात.

हे नैराश्य येण्याचं मुख्य कारण म्हणजे, त्यांच्या स्वभावातील सततची नकारात्मकता.

नकारात्मक वृत्तीचे कारण आणि दुष्परिणाम… 

नकारात्मक व्यक्तीची  मेहनत  करण्याची इच्छा आणि ऊर्जा जर काही हिरावून घेत असेल, तर ते म्हणजे त्या व्यक्तीचे स्वतःचेच  नकारात्मक विचार .

हि व्यक्ती स्वतःतील नकारात्मकता  फक्त स्वतःपूर्ती मर्यादित न ठेवता आपल्या सभोवतालच्या सगळ्या लोकांमध्ये ,ऑफिसमध्ये, परिवारात, समाजात आणि  मित्र मंडळींमध्येसुद्धा पसरवत असते.

सकारात्मक वातावरणात सर्वसामान्य व्यक्ती असामान्य कर्तृत्व दाखवू शकते, तर नकारात्मक वातावरणात एक प्रतिभासंप्पन व्यक्ती सुद्धा अयशस्वी होते. आपण आपल्या  वागण्यातून आणि  बोलण्यातून सभोवताली कुठल्या प्रकारचं वातावरण तयार केले आहे याचा प्रत्येकाने  विचार करावा, कारण  या वातावरणाचा परिणाम आपल्यासोबत सगळ्यांवर होत असतो.

लहानपणापासून आपला स्वभाव आणि सकारात्मक अथवा नकारात्मक वृत्ती घडत असते आणि शेवटपर्यंत आपल्या सोबत असते.

आपण बोलताना कुणाबद्दल सहजतेने बोलत असू, “अमुक अमुक व्यक्तीला लहानपणापासून विशिष्ट वातावरण मिळाले म्हणून ती व्यक्ती आता तसे  वागते.”  विचार केल्यास हे वातावरण म्हणजे त्या व्यक्तीचे  घरातले, शाळेतले, कॉलेज मधले ,समाजातील वातावरण आहे. हे वातावरण चांगलं असो अथवा वाईट, त्या व्यक्तीला आयुष्यातील गोड आणि कडू अनुभव देत असतं आणि त्यातूनच कुण्याही व्यक्तीचा स्वभाव आणि वृत्ती घडत जाते.

खालील काही गोष्टी व्यक्तीच्या स्वभावात परिणामकारक ठरतात-

  • घरातील, शाळेतील, कॉलेजमधील आणि ऑफिसमधील सदस्यांचा सकारात्मक किंवा नकारात्मक प्रभाव
  • टेलिव्हिजन, सोशल मीडिया, इंटरनेट, वर्तमानपत्रं, मासिकं आणि सिनेमा
  • धार्मिक आणि सांस्कृतिक पार्श्वभूमी
  • सामाजिक आणि राजकीय वातावरण

नकारात्मक वृत्तीच्या व्यक्तीत खालील काही दोष आपल्याला  मुख्यतः आढळून येतील-

  • स्वभावात सततचा कडूपणा
  • शीघ्रकोपी आणि दीर्घद्वेषी स्वभाव
  • सततच्या आरोग्यविषयक समस्या
  • स्वतःसाठी आणि इतरांसाठी सतत तणावपूर्ण वातावरण निर्माण करणे
  • स्वतःसोबतच इतरांवरही अविश्वास असणे
  • आयुष्यात ध्येयशून्यता असणे
  • सतत अपयशाची भीती बाळगणे आणि प्रयत्न करणं टाळणे

आजच्या भागात आपण नकारात्मक वृत्तीचे दुष्परिणाम याबाबत विचार केलाय. पुढील भागात सकारात्मक वृत्तीचे फायदे  आणि  काही उदाहरणांचा विचार करूया.

खालील लिंक वर  क्लिक करून ,आधीच्या माझ्या पोस्ट आपण वाचू शकता.


                                        II अवधूत चिंतन श्रीगुरुदेवदत्त II